Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн салбарт (2008 оноос хойших хугацаанд) төрөөс олгож байгаа дэмжлэг, урамшуулал, Засгийн газраас хариуцан төлж байгаа зээлийн хүүгийн татаас олголтын байдал, хэрэгжилт сэдэвт ерөнхий хяналтын сонсголын тайлан, санал, дүгнэлтийг сонсов.

Энэ талаар Ерөнхий хяналтын сонсголын даргалагч, Байнгын хорооны дарга М.Мандхай танилцууллаа. /дэлгэрэнгүйг эндээс/

Тэрбээр танилцуулгадаа, тус Байнгын хорооны 2026 оны 05 дугаар сарын 26-ны өдрийн 04 дүгээр тогтоолоор сонсголын бэлтгэлийг хангах, зохион байгуулах ажлын хэсгийг 11 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулсан. Ажлын хэсгийн ахлагчаар миний бие, гишүүдээр Х.Баасанжаргал, Б.Баярбаатар, Ж.Бат-Эрдэнэ, С.Ганбаатар, М.Ганхүлэг, С.Замира, Л.Мөнхбаясгалан, Р.Сэддорж, А.Ундраа, Б.Уянга нар ажилласныг онцлов.

Мөн уг сонсголоор хэлэлцсэн асуудал, үр дүнгийн талаар болон шинжээч, аудитын байгууллагын дүгнэлтээс анхаарах асуудлыг танилцуулав. Тодруулбал, шинжээч сонсголын үеэр өөрт ирүүлсэн долоон төрлийн урамшууллын баримтын нийлбэр 630 тэрбум төгрөг, 09 дүгээр сарын 23-ны ажлын хэсгийн хуралд яамнаас танилцуулсан хэмжээ 979.9 тэрбум төгрөг байсныг дурдсан. Арифметик ялгаа 349.9 тэрбум төгрөг бөгөөд шинжээч "349 тэрбум" гэж тоймлон танилцуулсан. Харин сонсголын өдөр яамнаас 931.7 тэрбум төгрөг гэж мэдээлсэн нь өмнөх 979.9 тэрбумаас 48.2 тэрбум төгрөгөөр зөрсөн. Иймээс эдгээр тооны хамрах хүрээ, тооцооны арга, хугацаа, эх үүсвэрийг тодруулж, зөрүүг эцэслэх шаардлагатай хэмээн дүгнэлтэд дурдсаныг М.Мандхай гишүүн тодотгож байлаа.

Шинжээчийн судалгаанд улаанбуудайн урамшууллын 279.9 тэрбум төгрөгөөс 100 орчим тэрбум төгрөгийг 54 аж ахуйн нэгж авсан, нэг өмчлөгчтэй 13 аж ахуйн нэгж 18 тэрбум төгрөг авсан гэж танилцуулсан. Мөн 2024 оны хүнсний ногооны урамшууллын шалгалтаар 75 сая төгрөгөөс дээш урамшуулал авсан 39 иргэн, аж ахуйн нэгжийн 22-1 зөрчил илэрч, 1.3 тэрбум төгрөгийн илүү олголтын талаар мэдээлсэн. Жижиг, дунд үйлдвэрийн зээлийн 1,286 зээлдэгч, 267.2 тэрбум төгрөгийн мэдээлэлд хийсэн шинжээчийн тооцоонд 2025 оны байдлаар 51.4 хувь хэвийн бус ангилалд хамаарсан гэж дурдсан. Эдгээр нь шинжээчийн болон шалгалтын танилцуулгын мэдээлэл бөгөөд хариуцлага, нөхөн төлбөрийн эцсийн шийдвэрийг тусад нь баталгаажуулах шаардлагатай гэснийг мөн онцлов.

Үндэсний аудитын мэдээлэл, хэлэлцүүлгээр төсвийн хөрөнгө оруулалтын төлөвлөлт, гүйцэтгэл, хөрөнгийн бүртгэл, ашиглалт, авлагын эргэн төлөлт, аудитын акт, зөвлөмжийн хэрэгжилт хангалтгүй, ижил төрлийн зөрчил давтагдах эрсдэл хөндөгдлөө. Иргэд, мэргэжлийн холбоодын зүгээс жижиг үйлдвэрлэгч, малчин, фермер, хоршоодод дэмжлэгийн хүртээмж жигд бус, бодлогын тогтворгүй байдал, банкны барьцааны шаардлага хүндрэл учруулж байгааг тэмдэглэсэн байна. Шинжээчид ирүүлсэн материалын хүрээнд хөндлөнгийн шинжилгээ хийгээд "төрийн урамшуулал нь тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэгдсэн эсэхээр бус, олголт дээр төвлөрч хэрэгжүүлсэн байна. Урамшууллын шалгуур үзүүлэлтийг боловсруулж, мэдээлээгүй, урамшууллын олголт үйлдвэрлэлийн бодит үр дүн, төсвийн зарцуулалт, зарцуулалтын мэдээлэл хоорондоо уялдаагүй байна. Тиймээс урамшууллын талаар холбогдох журам, тогтоолд үр дүн буюу шалгуур үзүүлэлт, чиг үүрэг хариуцлага байхгүй тул урамшууллыг үр дүнтэй эсэхэд дүгнэлт хийх боломжгүй байна.” гэж дүгнэсэн гэж байлаа.

Сонсголын тайланд 2008–2025 оны дэмжлэг, урамшууллын мэдээллийг анхан шатны баримттай тулган баталгаажуулж, 349 тэрбум төгрөгийн зөрүүг тайлбарлуулах, дэмжлэг, урамшуулал, зээл, хүүгийн татаас, өр, авлагын нэгдсэн цахим бүртгэл бий болгож, мэдээллийн сангуудыг уялдуулах, дэмжлэгийн төрөл бүрд суурь болон зорилтот түвшин, үр дүнгийн шалгуур тогтоож, үйлдвэрлэл, бүтээмж, нэмүү өртөг, дотоодын хангамжаар үнэлэх, хугацаа хэтэрсэн, эргэлзээтэй өр, авлагыг барагдуулах төлөвлөгөө гаргах, хүртээмж, төвлөрөл, давтан хамрагдалтад үнэлгээ хийж, аудитын акт, шаардлага, зөвлөмжийн биелэлт, баримтын бүрдэл, холбогдох хариуцлагыг хянах, дэмжлэгийн бодлогыг урт хугацааны салбарын зорилттой уялдуулах асуудлыг шийдвэрлэх санал тусгасан гэв. Түүнчлэн 09 дүгээр сарын 29-нд хэлэлцэгдээгүй хөнгөлөлттэй зээл, зээлийн хүүгийн татаас, “Шинэ хоршоо”, “Хүнсний хангамж, аюулгүй байдал”, “Цагаан алт”, “Атар-4”, ноос, ноолуурын бодлого, хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг шаардлагатай баримт, мэдээллийг бүрэн гаргуулсны үндсэн дээр парламентын хяналт шалгалтын зохих хэлбэрээр үргэлжлүүлэн авч үзэх саналтай байна гэдгийг сонсгол даргалагч М.Мандхай тайландаа онцолсон.

Хэлэлцэж буй асуудалтай холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүн М.Ганхүлэг, Г.Ганбаатар. Л.Мөнхбаясгалан нар асуулт асууж, үг хэлэв. Гишүүд сонсгол үр дүнтэй болсныг дурдаад, цаашид үүнтэй холбоотой Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийг хэлэлцүүлэн батлуулах, сонсголд ирүүлсэн 14 мянган материал мэдээллийг олон нийтэд нээлттэй байршуулах, хүнс, хөдөө аж ахуйн салбарт төрөөс олгож буй төрийн дэмжлэг, урамшуулал, татаасын асуудлыг эргэн харж, Улсын Их Хурлаас үр дүн гаргахуулахад чиглэсэн арга хэмжээ авч ажиллах нь зүйтэй гэсэн саналуудыг хэлж байлаа.

Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 120.5-д “энэ хуулийн 120.1, 120.2-т заасан сонсголыг Байнгын хороо явуулсан бол сонсголын тайлангийн агуулгыг өөрчлөхгүйгээр Байнгын хорооны санал, дүгнэлтэд тусган нэгдсэн хуралдаанд танилцуулж болно.” гэж заасны дагуу “Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн салбарт (2008 оноос хойших хугацаанд) төрөөс олгож байгаа дэмжлэг, урамшуулал, Засгийн газраас хариуцан төлж байгаа зээлийн хүүгийн татаас олголтын байдал, хэрэгжилт” сэдэвт Ерөнхий хяналтын сонсголын тайланг нэгдсэн хуралдаанд танилцуулах нь зүйтэй гэсэн саналын томьёоллоор санал хураалтаар явуулсан. Хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх дэмжлээ.

Байнгын хорооны хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх Ерөнхий хяналтын сонсголын тайланг нэгдсэн хуралдаанд танилцуулах нь зүйтэй гэж үзсэнтэй холбогдуулан Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 120.6-д “Байнгын хороо ... сонсголын тайлан, санал, дүгнэлтийг хэлэлцээд шаардлагатай гэж үзвэл Монгол Улсын Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай 10.1-д заасан асуудлаар холбогдох тогтоолын төслийг нэгдсэн хуралдаанд танилцуулж болно.” гэж, Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийн 10.1-д “Улсын Их Хурал шаардлагатай гэж үзвэл хууль тогтоомжийн биелэлтийг хангуулах, эрчимжүүлэх, хяналт шалгалтаар илэрсэн зөрчил дутагдлыг арилгуулах, холбогдох албан тушаалтны хариуцлагын асуудлыг хуульд заасны дагуу шийдвэрлүүлэхээр тогтоол гаргана.” гэж заасны дагуу “Засгийн газарт чиглэл өгөх тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийг боловсруулсныг Байнгын хорооны дарга М.Мандхай гишүүдэд танилцуулав.

Тогтоолын төсөлтэй холбогдуулан асуулт асуух гишүүн байгаагүй тул “Засгийн газарт чиглэл өгөх тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийг нэгдсэн хуралдаанд танилцуулахыг дэмжье гэсэн саналын томьёоллоор санал хураалт явуулав. Хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх дэмжсэн тул энэ талаарх Байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг Улсын Их Хурлын гишүүн М.Мандхай чуулганы нэгдсэн хуралдаанд танилцуулахаар тогтлоо.